विशेष महाधिवेशन: कांग्रेसको आत्मासँग भएको संवाद

काठमाडौंको चिसो मौसमले आइतबार राजधानीलाई सामान्यभन्दा बढी शान्त बनाएको थियो। तर भृकुटीमण्डप वरिपरि जम्मा भएका हजारौं मानिसको मनभित्र भने एउटा हलचल थियो—राजनीतिक मात्रै होइन, भावनात्मक पनि। लामो समयदेखि सत्ताको केन्द्रमा रहेर पनि जनताको प्रश्नबाट टाढिँदै गएको नेपाली कांग्रेसले आज आफ्नै कार्यकर्तामाझ उभिएर आफूलाई सोधेको प्रश्न थियो– “हामी अझै जनताको पार्टी हौं?”

यही प्रश्नको खोजी थियो २७ पुसमा सम्पन्न कांग्रेसको विशेष महाधिवेशन।फेसबुकमा लेखक अमृता लम्सालले लेखेकी थिइन्, “यति लामो राजनीतिक कार्यक्रम कहिले पनि हेरिएको थिएन।” अर्का टिप्पणीकार आशुतोष तिवारीले भने, “जेनजीले उठाएका सुशासनलगायत मुद्दा कांग्रेस नेतृत्वले आत्मसात् गरेजस्तो लाग्यो।” यी दुई टिप्पणी मात्र सामाजिक सञ्जालका प्रतिक्रिया थिएनन्, ती कांग्रेसभित्र बिस्तारै पलाउँदै गएको परिवर्तनको संकेत थिए।

जेनजी आन्दोलनपछि नेपाली राजनीतिमा नयाँ दलहरूको आक्रामक उपस्थिति देखिँदै आएको छ। पुराना दलहरू, विशेषतः कांग्रेस र एमाले, रक्षात्मक देखिएका थिए। यस्तो अवस्थामा कांग्रेसले पहिलोपटक आत्मविश्वासका साथ आफूलाई नागरिकसामु प्रस्तुत गर्‍यो—न गाली गरेर, न त अधुरा सपना बाँडेर।महामन्त्रीद्वय गगन थापा र विश्वप्रकाश शर्मा जब चकटीमा बसे, उनीहरू अरू नेताजस्ता थिएनन्। उनीहरू युट्युबमा चर्को स्वरमा बोल्ने लोकरिझ्याइँवादी पनि थिएनन्, न त कहिल्यै दर्शन नदिने रहस्यमयी पात्र। उनीहरू आफ्ना गल्ती स्वीकार गर्न तयार देखिए, तर ग्लानिमा डुब्न चाहेनन्।“बीपी र गणेशमानको रगत छैन हाम्रो शरीरमा,” गगन थापाले भने, “तर बीपीको विचार र गणेशमानको साहस छ।” यो वाक्य केवल भाषणको लाइन थिएन, यो कांग्रेसको नयाँ पुस्ताको आत्मपरिचय थियो।

विशेष महाधिवेशनमा सभापति शेरबहादुर देउवा उपस्थित भएनन्। उनी किन आएनन्? स्वास्थ्य, व्यस्तता वा राजनीतिक असहजता—कुनै पनि कारण औपचारिक रूपमा स्पष्ट गरिएन। तर उनको अनुपस्थितिले सभाहलमा एउटा मौन प्रश्न छोड्यो।यिनै देउवा पाँच वर्षअघि एमालेको महाधिवेशनमा सहभागी भएका थिए। तर आफ्नै पार्टीका ५४ प्रतिशत प्रतिनिधिले डाकेको विशेष महाधिवेशनमा उनी महाराजगञ्जमै बसे। यो निर्णयले पार्टी पंक्तिमा मिश्रित सन्देश दियो—शायद थकान, शायद अस्वीकार।देउवा सुन्न सक्ने नेता मानिन्थे। तर पछिल्ला वर्षहरूमा प्रश्नकर्तालाई ‘बढ्ता बोल्ने?’ भनेर हकार्ने उनको शैलीले पार्टीभित्रै असन्तोष बढाएको थियो। यही असन्तोष आइतबार सभाहलमा शब्द बनेर पोखियो।

महाधिवेशनमा पृथ्वीनारायण शाहसँगै बिसे नगर्चीको नाम उच्चारण हुनु संयोग थिएन। यो नेतृत्व र भुइँतहबीचको सम्बन्धको प्रतीक थियो। विगतमा मनोनयनबाट नेतृत्वमा पुगेका धेरै अनुहारहरू आज सभाहलमा थिएनन्। ७७ जिल्लामध्ये ६२ प्रतिशतभन्दा बढी प्रतिनिधि उपस्थित थिए—यो संख्या आफैंमा सन्देश थियो।महेश आचार्यको भनाइ सबैभन्दा तीखो थियो, “बहुमत प्रतिनिधि जता उभिन्छन्, त्यहीँ हुन्छ पार्टी।” यो चेतावनी मात्र होइन, वास्तविकता थियो।

विश्वप्रकाश शर्माले बोलेका शब्दहरू भावुक थिए। उनले जलेका घरभन्दा बढी जलेको नागरिकको मनको कुरा गरे। गगन थापाले भने कांग्रेसमा ‘बा’ नभएको, प्रश्नविहीन पार्टी नभएको उद्घोष गरे।उनीहरूले प्रतिस्पर्धी दलको आलोचना गरेनन्। बरु आफू किन कमजोर भयौं भन्ने प्रश्न उठाए। किन कांग्रेस राष्ट्रिय शक्ति हुँदाहुँदै अरूको पछि लाग्ने अवस्थामा पुग्यो भन्ने आत्मसमीक्षा गरे।जब उनीहरूले ‘जय नेपाल’ भने, दर्शकदीर्घा जुरुक्क उठ्थ्यो। त्यो ताली केवल भाषणको प्रशंसा थिएन, त्यो भरोसाको संकेत थियो।

अब प्रश्न उठ्छ—यो ऊर्जा संस्थागत हुन्छ कि हुँदैन? गगन–विश्व पुस्ताले सम्मानजनक बहिर्गमनको बाटो खोजिरहेका देउवालाई विधिवत् महाधिवेशनबाट बाहिर पुर्‍याउन सक्छन् कि सक्दैनन्?यदि उनीहरू चुके भने, इतिहासले उनीहरूलाई पनि क्षमा गर्ने छैन। किनकि यो विशेष महाधिवेशन केवल कांग्रेसको आन्तरिक घटना रहेन। यो देशभरका नागरिकको चासोको विषय बनिसकेको छ।आज कांग्रेस फुट्छ कि फुट्दैन भन्ने प्रश्न अप्रासंगिक बनेको छ। अब प्रश्न एउटै छ—के कांग्रेस साँच्चै बदलिन सक्छ?२७ पुसको यो दिन शायद कांग्रेसको इतिहासमा एउटा मोडको रूपमा लेखिनेछ—जहाँ पार्टीले पहिलोपटक आफ्नै आत्मासँग संवाद गर्‍यो।