इरानलाई सम्झौतामा ल्याउन चीनको भूमिका निर्णायक, तर बेइजिङ आफ्नै हितमा केन्द्रित

विश्लेषकहरूले भनेका छन् कि यद्यपि सी जिनपिङले इरानका नेताहरूलाई फेरि वार्ताको टेबलमा फर्कन प्रेरित गर्न सहमत हुन सक्छन्, तर चीनका नेता बेइजिङको मध्यपूर्वस्थित सबैभन्दा महत्वपूर्ण साझेदारप्रति आर्थिक समर्थन घटाउन वा इरानको सेनालाई आवश्यक पर्ने “डुअल-यूज” (नागरिक तथा सैनिक दुवै प्रयोजनमा प्रयोग हुने) सामग्री आपूर्ति रोक्न इच्छुक हुने सम्भावना कम छ।ट्रम्पका लागि भने चीनमाथि दबाब दिन शक्तिशाली साधनहरू छन् — जसमा प्रमुख चिनियाँ बैंकहरूमाथि प्रतिबन्ध लगाउने धम्की पनि समावेश छ — तर ती उपाय प्रयोग गर्दा अमेरिकालाई अस्वीकार्य रूपमा ठूलो मूल्य चुकाउनुपर्ने हुन सक्छ।अमेरिका र इरानबीच द्वन्द्व अन्त्य गर्ने सहमति हुने आशा, जसका कारण तेलको मूल्य आकाशिएको छ, कमजोर बन्दै गएको छ र दुई देशबीचको युद्धविराम पनि झन् अस्थिर देखिएको छ।

ट्रम्पका सहयोगीहरूका अनुसार बेइजिङ — जो इरानी तेलको सबैभन्दा ठूलो खरिदकर्ता हो — तेहरानका निर्णयकर्ताहरूलाई वाशिङ्टनसँग सम्झौता अन्तिम रूप दिन मनाउन सक्ने थोरै पक्षमध्ये एक हो। चीनलाई दबाब दिन पर्याप्त साधन नभएकाले वाशिङ्टनले बेइजिङलाई युद्ध अहिले नै अन्त्य हुनु आफ्नै हितमा रहेको विश्वास दिलाउन खोजिरहेको छ।तर चीनका आफ्नै फरक हितहरू छन्। एकातिर, उसले होर्मुज जलडमरूमध्य खुला रहोस् भन्ने चाहन्छ, जसलाई इरानको सेनाले अवरुद्ध गरेको छ। विश्वको करिब पाँचौं भाग तेल आपूर्ति — र चीनतर्फ जाने धेरै तेल — यही मार्गबाट पार हुन्छ।अर्कोतर्फ, इरान त्यस क्षेत्रको रणनीतिक साझेदार र अमेरिकाको प्रतिद्वन्द्वी शक्ति हो। साथै, यो युद्धले चीनलाई आर्थिक रूपमा पीडा दिए पनि अमेरिकाको कूटनीतिक तथा सैनिक ध्यान इन्डो-प्यासिफिक क्षेत्रबाट हटाएको छ।यी कारणहरूले गर्दा सी जिनपिङले इरानमाथि आफ्नो प्रभाव प्रयोग गरेर उसलाई ठूला सम्झौतागत रियायत दिन दबाब दिने सम्भावना कम देखिन्छ।

वाशिङ्टनस्थित “काउन्सिल फर स्ट्राटेजिक एन्ड इन्टरनेशनल रिलेशन्स” की वरिष्ठ फेलो हेनरिएटा लेभिनले भनिन् कि सी जिनपिङ “उच्च आत्मविश्वास” को स्थितिबाट शिखर वार्तामा सहभागी भइरहेका छन्। ट्रम्पले गत वर्षको ट्यारिफ अभियानबाट पछि हटेको र इरानसँगको अमेरिकी द्वन्द्वले चीन वरपरको क्षेत्रमा आवश्यक सैनिक उपकरण हटाएको अनुभूतिले उनलाई थप बल दिएको छ।ट्रम्पले मंगलबार पत्रकारहरूलाई भने कि इरानलाई मनाउन चीनको सहयोग आवश्यक छैन, किनभने अमेरिका नौसैनिक नाकाबन्दी गरिरहेको छ।ह्वाइट हाउसकी प्रवक्ता ओलिभिया वेल्सले भनिन्, “इरानी शासनले अहिलेको अवस्था दीर्घकालीन रूपमा टिकाउ छैन भन्ने बुझिसकेको छ, र वार्ताकारहरूले सम्झौता गराउने प्रयास गरिरहँदा राष्ट्रपति ट्रम्पसँग सबै प्रमुख शक्ति छन्।”चिनियाँ दूतावासका प्रवक्ता लिउ पेङ्युले बेइजिङले “अवैध एकपक्षीय प्रतिबन्ध” को विरोध गर्ने बताए र चीनले आफ्ना कम्पनीहरूलाई कानुन तथा नियमअनुसार काम गर्न आग्रह गरेको बताए।“इरानको अवस्थाबारे अहिलेको सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्राथमिकता भनेको पुनः युद्ध भड्किन नदिनु हो, अरू देशमाथि दोष थोपर्ने होइन,” उनले भने।

चीनमाथि दबाब दिने सीमित विकल्प

इरान युद्धका कारण ट्रम्पको लोकप्रियता घटेकाले चीनलाई इरानबारे थप कदम चाल्न बाध्य पार्ने विकल्पहरू सीमित छन्। तीमध्ये प्रतिबन्ध, ट्यारिफ, तथा केही कम सम्भावित विकल्पहरू समावेश छन्।अमेरिकाले इरानमाथि नौसैनिक नाकाबन्दी लगाएको छ, र ट्रम्पले होर्मुज जलडमरूमध्य हुँदै जाने जहाजहरूमा शुल्क लगाउने सम्भावनाबारे पनि संकेत गरेका थिए, जुन चीनलाई असहज बनाउने विषय हो।तर घरेलु तथा अन्तर्राष्ट्रिय विरोधपछि ह्वाइट हाउसले ट्रम्प जलडमरूमध्य कुनै अवरोधबिना खुला रहोस् भन्ने चाहना राख्ने जनाएको छ। यसै साता अमेरिकी विदेश मन्त्रालयले वाशिङ्टन र बेइजिङ दुवैले कुनै पनि देश वा समूहलाई त्यहाँ शुल्क उठाउन नदिने सहमति जनाएको बताएको छ।प्रतिबन्ध अर्को विकल्प हो। अमेरिकाले इरानमाथिको प्रतिबन्ध छल्न सहयोग गर्ने केही चिनियाँ संस्थामाथि आर्थिक कारबाही गरिसकेको छ, तर विशेषज्ञहरूका अनुसार त्यसले व्यापार प्रवाहमा खास असर पारेको छैन।

ओब्सिडियन रिस्क एड्भाइजर्सका प्रबन्ध साझेदार ब्रेट एरिक्सनले भने कि यसको कारण वाशिङ्टनले मुख्य उपायहरू प्रयोग नगर्नु हो, जसमध्ये इरानसँगको व्यापार सहज बनाउने चिनियाँ बैंकहरूलाई कारबाही नगर्नु पनि पर्छ।उनका अनुसार अमेरिकी ट्रेजरी विभाग “वास्तवमै महत्वपूर्ण चिनियाँ बैंकहरूमाथि कुनै कारबाही गर्न इच्छुक छैन।”ट्रेजरी विभागका विकल्पबारे जानकारी भएका एक स्रोतले भने कि चिनियाँ अवैध वित्तीय गतिविधिसँग सम्बन्धित हजारौँ सम्भावित लक्ष्य अमेरिकासँग छन्।“चिनियाँ बैंकहरूमाथि कारबाही नगरी इरानमाथिको प्रतिबन्ध प्रभावकारी रूपमा लागू गर्न असम्भव छ,” उनले भने। तर हालसम्म अमेरिकी अधिकारीहरूलाई प्रमुख चिनियाँ वित्तीय संस्थामाथि कारबाही गर्न निर्देशन नदिइएको उनले थपे।ट्रेजरी सचिव स्कट बेसेन्टले अप्रिलमा दुई अज्ञात चिनियाँ बैंकलाई इरानी तेल खरिदमा सहयोग गरेको भन्दै चेतावनी पत्र पठाएका थिए र कारबाही गर्न तयार रहेको बताएका थिए, तर थप कदम चालिएको छैन।एक स्रोतका अनुसार बेसेन्टले ट्रम्पको भ्रमणका क्रममा यो मुद्दा फेरि उठाउने अपेक्षा गरिएको छ।

महँगो प्रतिशोधको जोखिम

विशेषज्ञहरूका अनुसार अमेरिकाले चीनको बैंकिङ क्षेत्रमाथि कारबाही गर्न नहिच्किचाउनुको कारण सम्भावित प्रतिशोधको डर हो।“सानो वा मध्यम आकारको चिनियाँ बैंकमाथि अमेरिकी कारबाहीले पनि दुवै पक्षबीच फेरि आर्थिक द्वन्द्व चर्काउन सक्छ,” काउन्सिल अन फरेन रिलेशन्सका जियोइकोनोमिक्स सेन्टरका निर्देशक एडवर्ड फिशम्यानले भने।यसले गत वर्ष स्थगित गरिएको महँगो व्यापार युद्ध र अत्यधिक ट्यारिफ पुनः सुरु हुन सक्छ, जसको मुद्रास्फीतिजन्य असर ट्रम्पका लागि राजनीतिक रूपमा हानिकारक बन्न सक्छ।

पूर्व अमेरिकी विदेश मन्त्रालयका प्रतिबन्ध नीति निर्देशक जिम मुलिनाक्सले भने, “इरानजस्तो रणनीतिक रूपमा महत्वपूर्ण स्थानमा बम खसाल्दा विश्व अर्थतन्त्रमा ठूलो असर पर्छ, तर चीनको ठूलो सरकारी बैंकमाथि प्रतिबन्ध लगाउँदा त्यसको असर अझ बढी हुन सक्छ।”चीनका ठूला बैंकहरूमाथिको आक्रमणले बेइजिङलाई आफ्नो सबैभन्दा ठूलो प्रभाव प्रयोग गर्न उक्साउन सक्छ: दुर्लभ खनिज (रेयर अर्थ) आपूर्ति।विश्वका दुर्लभ खनिज प्रशोधन र परिष्करणमा लगभग एकाधिकार कायम गरेको चीनले गत वर्षको व्यापार युद्धमा अमेरिकी उद्योगलाई आवश्यक पर्ने खनिज आपूर्ति रोक्ने धम्की दिएको थियो, जसले पश्चिमी अधिकारीहरूलाई चिन्तित बनाएको थियो। त्यसपछि दुवै देशले असहज व्यापारिक समझदारी गरेका थिए।

यसैबीच, अमेरिकी प्रतिबन्धहरूले यस साताको वार्तामा तनाव उत्पन्न गरिसकेको छ। बेइजिङले सोमबार अमेरिकाले शुक्रबार इरानको सैन्य गतिविधिमा सहयोग गरेको आरोपमा तीन चिनियाँ कम्पनीमाथि लगाएको प्रतिबन्धको निन्दा गरेको थियो।आर्थिक पक्षभन्दा बाहिर पनि, चीनले अमेरिकाबाट एउटा पाठ सिकेको छ — मध्यपूर्वमा अत्यधिक संलग्न हुनु जोखिमपूर्ण हुन सक्छ। त्यसैले इरानमाथि निर्णायक दबाब दिनुपर्ने अमेरिकी आग्रह चीनले अस्वीकार गर्ने सम्भावना बढी रहेको पूर्व उपविदेश सचिव कर्ट क्याम्पबेलले बताएका छन्।“जुनसुकै अवस्थामा पनि चिनियाँहरूलाई गहिरोसँग संलग्न गराउन गाह्रो हुनेछ। उनीहरू सावधान रहन चाहन्छन्, किनकि उनीहरूले राजनीतिक दलदल स्पष्ट देखिरहेका छन्,” उनले भने।