डा. सुधा शर्मा : स्वास्थ्य क्षेत्रको सशक्त योद्धा, सिंहदरबारको घुम्ने मेचमा मन्त्रीको रूपमा फर्किंदाको चुनौती

नेपालको स्वास्थ्य क्षेत्रमा ३५ वर्षभन्दा लामो समय बिताएकी डा. सुधा शर्मा एक यस्ती व्यक्तित्व हुन्, जसको जीवनयात्रा प्रेरणादायी मात्र होइन, मुलुकको स्वास्थ्य प्रणाली र सामाजिक परिवर्तनको इतिहाससँग जोडिएको छ। उनले आफ्नो करिअरमा स्वास्थ्य प्रशासनको उच्च पददेखि लिएर सामाजिक आन्दोलनको नेतृत्व र अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा नेपालको प्रतिनिधित्वसम्म गरेर एक सशक्त छवि बनाएकी छन्। २०६८ सालमा स्वास्थ्य सचिवको कार्यकाल साढे दुई वर्ष बाँकी छँदै राजीनामा दिएर चर्चामा आएकी डा. शर्मा १४ वर्षपछि सिंहदरबारको घुम्ने मेचमा स्वास्थ्यमन्त्रीको रूपमा फर्किएकी छन्। उनको यो यात्रा केवल व्यक्तिगत उपलब्धिको कथा होइन, बरु नेपालको स्वास्थ्य क्षेत्रमा व्याप्त चुनौती र सम्भावनाहरूको दर्पण पनि हो।

स्वास्थ्य क्षेत्रको लामो यात्रा

डा. सुधा शर्माको जीवनयात्रा काठमाडौंको कन्यामन्दिर स्कूल हुँदै २०३० सालमा अमृत साइन्स कलेजबाट आइएस्सी पूरा गरेर सुरु भएको थियो। त्यसपछि उनले भारतको राँची विश्वविद्यालयमा थप अध्ययन गरिन् र २०३९ सालमा जिल्ला अस्पतालबाट आफ्नो चिकित्सा सेवा सुरु गरिन्। उनको यो यात्रा स्वास्थ्य सचिवको उच्च पदसम्म पुग्यो। उनले नेपाल चिकित्सक संघ (एनएमए) की एकमात्र महिला अध्यक्षको रूपमा बागी उम्मेदवार बनेर विजय हासिल गरिन्। यो उपलब्धि उनको नेतृत्व र दृढताको प्रतीक हो।

२०६२/०६३ को जनआन्दोलनका क्रममा उनले चिकित्सकहरूको संस्था ‘पापड’ को अध्यक्षको रूपमा आन्दोलनको नेतृत्व गरिन्। घाइतेहरूको उपचार समन्वय र व्यवस्थापनमा उनको भूमिका अग्रणी रह्यो। उनले त्यतिबेला घाइतेहरूको उपचारको पूर्ण विवरण सरकारलाई हस्तान्तरण गरेकी थिइन्। यो अनुभव सम्झँदै उनले भनेकी छन्, “लोकतन्त्र जोगाउन मलाई ठूलो अभिभारा लाग्छ। देशमा संकट आएको देख्दा मलाई पीडा हुन्छ।” उनको यो भनाइले उनको देश र समाजप्रतिको जिम्मेवारीबोध झल्काउँछ।

राजनीतिक हस्तक्षेप र राजीनामाको कथा

२०६५ असोजदेखि २०६८ पुससम्म स्वास्थ्य सचिवको रूपमा कार्यरत रहँदा डा. शर्माले तत्कालीन स्वास्थ्यमन्त्रीहरू राजेन्द्र महतो र उमाकान्त चौधरीको अनावश्यक हस्तक्षेपको विरोध गरिन्। उनले आफ्नो अडान राख्दै स्वतन्त्र र प्रभावकारी स्वास्थ्य प्रशासनको पक्षमा लडिन्। तर, राजनीतिक नेतृत्वले उनको कुरालाई बेवास्ता गरेपछि उनले लामो समयसम्म द्वन्द्वमा रहनुभन्दा बाहिर निस्कने निर्णय लिइन्। उनको यो कदमलाई कतिपयले ‘गैरजिम्मेवार’ र ‘पैसाका लागि पद त्याग’ भनेर आलोचना गरे। तर, उनले स्पष्ट गरिन् कि उनको राजीनामा राजनीतिक हस्तक्षेपसँगको असमझदारीको परिणाम थियो। राजीनामापछि उनले युनिसेफ तान्जानियाको स्वास्थ्य तथा पोषण विभागको प्रमुख (ए–५ तह) को जिम्मेवारी सम्हालिन्, जहाँ उनले अन्तर्राष्ट्रिय स्वास्थ्य नीतिमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याइन्।

‘सिंहदरबारको घुम्ने मेच’ र अनुभवको दस्तावेजीकरण

सचिव पद छोडेपछि डा. शर्माले आफ्ना अनुभव र स्वास्थ्य क्षेत्रका समस्यालाई ‘सिंहदरबारको घुम्ने मेच’ नामक पुस्तकमा समेटिन्। यो पुस्तकले नेपालको स्वास्थ्य क्षेत्रमा व्याप्त राजनीतिक हस्तक्षेप, नीतिगत कमजोरी र प्रशासनिक चुनौतीहरूलाई उजागर गर्छ। उनको यो पुस्तकले स्वास्थ्य क्षेत्रका पेशेवरहरू र नीति निर्माताहरूलाई गहिरो प्रभाव पारेको छ। पुस्तकमार्फत उनले स्वास्थ्य क्षेत्रको सुधारका लागि आवश्यक सुझावहरू प्रस्तुत गरिन्, जसले उनको दूरदर्शी सोचलाई प्रस्ट पार्छ।

अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा योगदान

डा. शर्माको योगदान नेपालभित्र मात्र सीमित छैन। उनले युकेको रोयल कलेज अफ ओब्स्टेट्रिसियन एण्ड गायनाकोलोजिस्ट्सकी फेलोको रूपमा मान्यता प्राप्त गरेकी छन्। जन स्वास्थ्यमा स्नातकोत्तर गरेकी उनले नेपाल चिकित्सक संघ, नेपाल प्रसूति तथा स्त्री रोग विशेषज्ञ समाज (नेसोग), दक्षिण एशियाली प्रसूति तथा स्त्री रोग महासंघ र एशिया ओसियाना फेडरेसन अफ ओब्स्टेट्रिक्स एण्ड गाइनोकोलोजीको शिक्षा समितिको अध्यक्षको जिम्मेवारी सम्हालिन्। युनिसेफ तान्जानियामा स्वास्थ्य तथा पोषण विभागको प्रमुख हुँदा उनले डेभलपमेन्ट पार्टनर्स ग्रुपको नेतृत्व गरिन्। संयुक्त राष्ट्रसंघ र विश्व स्वास्थ्य संगठनमा सल्लाहकारको भूमिका निर्वाह गरेकी उनले स्वास्थ्य क्षेत्र रणनीतिक योजना, राष्ट्रिय पोषण रणनीति र ग्लोबल फाइनान्सिङ फ्यासिलिटीमा योगदान पुर्‍याइन्।

महिला स्वास्थ्यमा उनको योगदानका लागि उनले ‘एफआईजीओ वमेन अफ द इयर’ अवार्डसहित थुप्रै राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय सम्मान प्राप्त गरेकी छन्। उनले प्रसूति गृह (प्रोपकार मेटरनिटी अस्पताल) को निर्देशक र प्राध्यापकको रूपमा पनि सेवा गरिन्। हाल उनी सीआइडब्लुआईसी अस्पतालकी सह–निर्देशकको रूपमा कार्यरत छिन्।

जेनजी आन्दोलनपछि बनेको अन्तरिम सरकारमा स्वास्थ्यमन्त्रीको रूपमा नियुक्त भएकी डा. शर्माले निर्वाचन गराउने म्यान्डेट बोकेको सरकारमा ठूलो परिवर्तनको अपेक्षा गर्नुभन्दा सम्हालिएर अघि बढ्ने बताएकी छन्। “यो केही महिनामा मन्त्री बनेर के–के न गरौंला भन्ने होइन, तर यस्तो अवस्थामा देशलाई कसरी सम्हालेर लैजाने भन्ने चुनौती छ,” उनले भनेकी छन्। स्वास्थ्य मन्त्रालय, जसलाई देशव्यापी सञ्जाल, नागरिकको स्वास्थ्यसँग प्रत्यक्ष जोडिएको र ठूलो बजेट भएको ‘आकर्षक’ मन्त्रालय मानिन्छ, उनको नेतृत्वमा नयाँ दिशा पाउने अपेक्षा गरिएको छ।

सहकर्मीहरूको विश्वास

डा. शर्मालाई चिकित्सा क्षेत्रका सहकर्मीहरूले ‘हक्की, निडर र बोल्ड’ व्यक्तित्वको रूपमा चिन्छन्। भेरी अस्पतालका डा. किर्तिपाल सुवेदी र नोबेल मेडिकल कलेज, विराटनगरका डा. नवराज कोइरालाले उनलाई ‘डाइनामिक प्रोफेसनल’ र ‘स्वास्थ्य मन्त्रीका लागि परफेक्ट क्यान्डिडेट’ को रूपमा वर्णन गरेका छन्। डा. कोइरालाले भने, “उनीमा फाइटिङ स्पिरिट छ, डराउनुहुन्न र बोल्ड निर्णय लिन सक्नुहुन्छ।” उनको अनुभवले स्वास्थ्यकर्मीको मनोबल बढाउन, बन्द दरबन्दी खोल्न, स्वास्थ्य संस्थाहरूको स्तरोन्नति गर्न र स्थानीय तहका स्वास्थ्यकर्मीका समस्याहरू समाधान गर्न सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ।

महिला स्वास्थ्यमा विशेष योगदान

गाइनोकोलोजिस्टको रूपमा डा. शर्माले महिला स्वास्थ्यलाई विशेष प्राथमिकता दिएकी छन्। सुरक्षित मातृत्व कार्यक्रम, नवजात शिशु स्वास्थ्य रोडम्याप २०३० र नेपाल स्वास्थ्य क्षेत्र कार्यक्रम (एनएचएसपी—आईआई) को नीति निर्माणमा उनको योगदान उल्लेखनीय छ। उनको नेतृत्वमा हालै स्वास्थ्य मन्त्रालय र डीएफआईडीका लागि सेफ मदरहुड तथा न्युबर्न हेल्थ रोडम्याप २०३० तयार गरिएको छ। उनको अनुभवले महिला स्वास्थ्यमा समानता र समावेशिताको मुद्दालाई सम्बोधन गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्ने विश्वास गरिएको छ।

डा. सुधा शर्माको जीवनयात्रा नेपालको स्वास्थ्य क्षेत्रको उतारचढाव र सामाजिक परिवर्तनको कथा हो। राजनीतिक हस्तक्षेपका कारण सचिव पद छोडेर हिँडेकी उनी १४ वर्षपछि मन्त्रीको रूपमा फर्किएर मुलुकको स्वास्थ्य प्रणालीलाई सम्हाल्ने जिम्मेवारी बोकेकी छन्। उनको अनुभव, दृढता र अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा प्राप्त सम्मानले उनलाई यो जिम्मेवारीका लागि उपयुक्त बनाएको छ। उनको नेतृत्वमा नेपालको स्वास्थ्य क्षेत्रले नयाँ गति र दिशा पाउने अपेक्षा छ, जसले नागरिकको स्वास्थ्यसँगै लोकतन्त्रको रक्षामा पनि योगदान पुर्‍याउनेछ।