नेपाल विश्वकै सबैभन्दै प्रकृतिमैत्री देश : एम्बियो जर्नलको ऐतिहासिक अध्ययन

काठमाडौँ— नेपालले विश्वमा एउटा अनुपम कीर्तिमान कायम गरेको छ। रोयल स्विडिस एकेडेमी अफ साइन्सको तर्फबाट स्प्रिन्जर नेचरद्वारा प्रकाशित हुने वातावरण विज्ञानको विश्वप्रसिद्ध जर्नल एम्बियो मा हालै प्रकाशित एक वैज्ञानिक अध्ययनले नेपाललाई विश्वकै सबैभन्दा प्रकृतिसँग जोडिएको र प्रकृतिमैत्री देश ठहर गरेको छ। यो अध्ययनले नेपाली जनतामा प्रकृतिप्रतिको गहिरो संवेगात्मक, मनोवैज्ञानिक र सांस्कृतिक लगाव रहेको वैज्ञानिक रूपमा पुष्टि गरेको हो।

अध्ययनको दायरा र विधि

विश्वका ६१ देशका करिब ५७ हजार व्यक्तिमा गरिएको यो सर्वेक्षणले मानिसको प्रकृतिप्रतिको व्यवहार, दृष्टिकोण र सम्बन्धलाई सामाजिक, सांस्कृतिक, आर्थिक तथा भौगोलिक कारकहरूले कसरी प्रभाव पार्छन् भन्ने गहन विश्लेषण गरेको छ। अध्ययनले प्रकृति सम्बन्ध सूचकांक (Nature Relatedness Index) को आधारमा देशहरूको तुलना गरेको थियो। यसमा नेपालले १०० मध्ये ९२.७ अंक प्राप्त गर्दै शीर्ष स्थान हासिल गरेको छ। दोस्रो स्थानमा रहेको नर्वेले ८९.३ अंक मात्र प्राप्त गरेको छ।

अध्ययनका प्रमुख अनुसन्धानकर्ता डा. मारिया लार्सनले भनेका छन्, “नेपालका मानिसहरू प्रकृतिलाई केवल स्रोतको रूपमा होइन, जीवनको अभिन्न अंगको रूपमा हेर्छन्। उनीहरूको दैनिक जीवन, संस्कृति, धर्म र परम्परामा प्रकृति गहिरो रूपमा समाहित छ।”

नेपाली संस्कृति र प्रकृतिको अटूट बन्धन

नेपालको यो उपलब्धि आकस्मिक होइन। हिमाल, पहाड, तराई र जंगलले भरिएको यो देशमा प्रकृति केवल भौगोलिक विशेषता मात्र होइन, जीवनशैली हो। हिन्दु, बौद्ध, किरात, बोन लगायतका परम्परागत धर्महरूमा प्रकृतिको पूजा गरिन्छ। गंगा, गण्डकी, कोसी जस्ता नदीहरूलाई माताको रूपमा सम्मान गरिन्छ। वन, जंगल, पशुपक्षी र वनस्पतिलाई देवताको रूपमा लिइन्छ।

गाउँमा बस्ने अधिकांश नेपालीको जीविकोपार्जन कृषि, पशुपालन र वनमा आधारित छ। चाडपर्वहरूमा प्रकृतिको सम्मान गरिन्छ — दशैँमा जमरा उमार्ने, तिहारमा गाई-कुकुर पूजा गर्ने, माघे सङ्क्रान्तिमा खोले खाने, साउनमा हरियाली अमलकी पूजा गर्ने जस्ता परम्पराले प्रकृतिसँगको गहिरो सम्बन्ध झल्काउँछ।

भौगोलिक विविधताको भूमिका

नेपालको ८०० किलोमिटर लामो हिमशृंखला, ११८ वटा जैविक प्रणाली, १२ वटा राष्ट्रिय निकुञ्ज, ६ वटा संरक्षण क्षेत्र र विश्वका १० अग्ला शिखरमध्ये ८ वटा यहाँ छन्। सगरमाथा, अन्नपूर्ण, माछापुच्छ्रे जस्ता हिमालहरू नेपालीको आस्थाको केन्द्र हुन्। स्थानीय समुदायले बनाएका सामुदायिक वन ले विश्वमा नै उदाहरणीय सफलता प्राप्त गरेका छन्। हालसम्म २२ हजारभन्दा बढी सामुदायिक वन समूहले २३ लाख हेक्टरभन्दा बढी वन क्षेत्र संरक्षण गरिरहेका छन्।

मनोवैज्ञानिक र संवेगात्मक लगाव

अध्ययनले देखाएअनुसार, नेपालीहरूमा प्रकृतिसँगको संवेगात्मक सम्बन्ध (Emotional Connectedness) अत्यधिक छ। उनीहरूले प्रकृतिलाई “आफ्नो परिवारको सदस्य” को रूपमा हेर्छन्। जंगल कट्दा, नदी सुक्दा वा हिमाल फोहोर हुँदा नेपालीहरूमा गहिरो दुःख र चिन्ता देखिन्छ। “प्रकृति हाम्रो आमाबुवा हो” भन्ने नेपाली उखानले यो भावनालाई प्रतिबिम्बित गर्छ।

चुनौतीहरू पनि उत्तिकै

यद्यपि, जलवायु परिवर्तन, वन विनाश, अनियन्त्रित शहरीकरण र प्लास्टिक प्रदूषणले नेपालको यो प्रकृतिमैत्री छविमा चुनौती थपिरहेको छ। अध्ययनले चेतावनी दिएको छ — यदि यस्तै गतिमा वातावरणीय ह्रास भयो भने नेपालको यो कीर्तिमान १५ वर्षभित्रै गुम्न सक्छ।

सरकार र समुदायको भूमिका

नेपाल सरकारले “हरित नेपाल” अभियान, राष्ट्रिय वातावरण नीति २०७६, जलवायु अनुकूलन योजना र संरक्षण क्षेत्र विस्तार मार्फत प्रकृति संरक्षणमा जोड दिएको छ। स्थानीय तहहरूले वृक्षरोपण, जैविक विविधता संरक्षण र नदी संरक्षण मा सक्रिय भूमिका खेलिरहेका छन्।

विश्वका लागि सन्देश

यो अध्ययनले विश्वलाई एउटा सन्देश दिएको छ — प्रकृति संरक्षण केवल नीति र कानुनको विषय होइन, यो सांस्कृतिक र मनोवैज्ञानिक लगावको विषय हो। नेपालले देखाएको बाटोले विकसित देशहरूलाई पनि प्रकृतिसँग पुनः जोडिन प्रेरित गर्न सक्छ।

नेपालले प्राप्त गरेको यो कीर्तिमान केवल गर्वको विषय मात्र होइन, जिम्मेवारी पनि हो। हामी प्रकृतिका सन्तान हौँ, प्रकृतिका संरक्षक पनि। यो अध्ययनले नेपाली संस्कृति, परम्परा र जीवनशैलीको मौलिकतालाई विश्वमाझ उजागर गरेको छ। अब हामी सबैले यो विरासतलाई जोगाएर भावी पुस्तालाई हस्तान्तरण गर्नुपर्छ।