जापानमा डिमेन्सिया संकट: बढ्दो बेपत्ता घटना र प्रविधिमा बढ्दो निर्भरता

जापान आज विश्वकै सबैभन्दा वृद्ध जनसंख्या भएको राष्ट्रका रूपमा उभिएको छ र यसै कारण डिमेन्सिया जस्तो उमेरसम्बन्धी स्वास्थ्य समस्या देशकै गम्भीर सामाजिक चुनौतीको रूपमा देखा परेको छ। गत वर्ष मात्र डिमेन्सिया भएका १८,००० भन्दा बढी वृद्ध–वृद्धा घरबाट निस्किएर हराइदिएका थिए, जस मध्ये करिब पाँच सय जनाको मृत्यु भइसकेपछि फेला पारिएको तथ्यांकले देशको सामाजिक संरचना र स्वास्थ्य प्रणालीमा परेको दबाबलाई अझ प्रष्ट बनाएको छ। २०१२ देखि यस्ता घटनामा दोब्बर वृद्धि हुनु, shrinking कार्यबल र विदेशी श्रमिक प्रवेशमा कडाइ रहनु, जन्मदर घट्नु र अभिभावक–परिवार संरचना परम्परागत ढाँचाबाट टुट्नुले गर्दा परिचर्याको बोझ अत्यधिक बढेको छ। स्वास्थ्य मन्त्रालयका अनुसार २०२५ मा नौ ट्रिलियन येन रहने डिमेन्सिया–सम्बन्धी स्वास्थ्य तथा हेरचाह खर्च २०३० सम्म १४ ट्रिलियन येन पुग्नेछ, जसले दीर्घकालीन परिचर्या, मनो–सामाजिक सहयोग, आकस्मिक खोज–अनुसन्धान, घरायसी परिचर्या र सरकारी सेवामा व्यापक दबाब सिर्जना गर्नेछ। यस संकटलाई व्यवस्थापन गर्न जापानले प्रविधितर्फ गम्भीर रूपले मोडिएको छ, जसअन्तर्गत देशभर GPS आधारित सुरक्षा उपकरणहरू, लगाउन मिल्ने ट्र्याकिङ ट्यागहरू, घरको परिधिबाट निस्कनासाथ परिवार वा प्रहरीलाई चेतावनी पुग्ने सिस्टम र कनभिनियन्स स्टोरका कर्मचारीसम्म सूचनाप्रवाह हुने community safety नेटवर्कको प्रयोग तीव्र रूपमा बर्सेनि बढ्दै गएको छ। डिमेन्सिया भएका व्यक्तिहरू हराएपछि छिटो भेटिन मद्दत गर्ने यी प्रणालीहरूलाई धेरै स्थानीय शासन इकाइले नयाँ सामाजिक सुरक्षा जालको रूपमा लिएका छन्। यस्तै, Fujitsu को “aiGait” नामक AI सिस्टमले हिँडाइको चाल, शरीरको ढल्काइ, घुमाइको गति, उठ्न–बस्नको तरिका जस्ता सूक्ष्म शारीरिक संकेतहरू विश्लेषण गरी डिमेन्सियाको प्रारम्भिक लक्षण पत्ता लगाउने काम गरिरहेको छ, जसले चिकित्सकलाई नियमित स्वास्थ्य परीक्षणकै क्रममा skeletal outline हेरेर समयमै हस्तक्षेप गर्न मद्दत मिल्छ। Waseda विश्वविद्यालयले विकास गरिरहेको १५० किलोग्रामको AIREC नामक ह्युमनएड रोबोटले मोजा लगाइदिने, अण्डा तताउने, कपडा भाँजिदिने जस्ता आधारभूत कार्यहरू गर्न सक्छ र भविष्यमा डायपर बदल्ने, बेडसोर रोक्ने र ओछ्यानमा पल्टाइदिने जस्ता जटिल कार्य सुरक्षित रूपमा गर्न सक्ने लक्ष्य राखिएको छ, तर वैज्ञानिकहरूका अनुसार मानवसँग सुरक्षित रूपमा अन्तर्क्रिया गर्न आवश्यक ‘full-body sensing’ र ‘adaptive understanding’ जस्ता क्षमताहरू विकास हुन अझै केही वर्ष लाग्नेछन्। यता सामाजिक भावनात्मक सहयोगको दृष्टिले पनि Poketomo नामक सानो १२ सेमीको रोबोटले वृद्धहरूलाई औषधि लिन सम्झाउने, मौसमबारे जानकारी दिने र हल्का कुराकानी गरेर एक्लोपन घटाउने जस्ता काम गर्दैछ, जसलाई Sharp कम्पनीले सामाजिक समस्या समाधान गर्ने प्रविधिको रूपमा वर्णन गरेको छ। यद्यपि रोबोट र AI ले बोझ कम गर्छन्, विशेषज्ञहरूका अनुसार प्रविधिले मानवीय स्पर्श, सहानुभूति र सामाजिक संलग्नताको स्थान लिन भने सक्दैन। यस्तै मानवीय पक्षलाई उजागर गर्ने उदाहरण टोकियोको सेङ्गावास्थित “Restaurant of Mistaken Orders” हो, जहाँ डिमेन्सियाबाट ग्रस्त व्यक्तिहरू स्वयं वेटरका रूपमा काम गर्छन्। संस्थापक अकिको कान्नाले आफ्नै बाबु डिमेन्सिया भएपछिको अनुभवबाट प्रेरणा लिएर यस्तो ठाउँ बनाएकी हुन्, जहाँ अर्डर गलत भए पनि ग्राहकहरू सहनशीलता र समझदारीका साथ उनीहरूलाई स्वीकार्छन्, जसले डिमेन्सियाबाट पीडित व्यक्तिहरूलाई समाजसँग पुनः जोडिन मद्दत गर्छ। ६७ वर्षका तोशिओ मोरिता यहाँका वेटर हुन्, जसले कुन टेबलले के अर्डर गर्यो भन्ने सम्झन फूलको रंग र बनावट प्रयोग गर्छन्, र उनी भन्छन् कि विभिन्न मानिस भेट्नु नै आफूलाई रमाइलो लाग्ने मुख्य कारण हो। उनका पत्नीका लागि यो स्थान पति सक्रिय र सन्तुलित रहन पाउनुका कारण स्व–सहजताको स्रोत बनेको छ। यी सबै उदाहरणहरूले देखाउँछन् कि प्रविधि र रोबोटले परिचर्याका धेरै पक्ष सहज बनाउन सक्छन्, तर भावनात्मक सम्बन्ध, सामुदायिक सहभागिता र मानवीय समझदारी नै डिमेन्सियाजस्तो बहुआयामिक समस्या समाधानको केन्द्र हो। यस्तो बहुआयामी दृष्टिकोण—प्रविधि, समुदाय र मनो–सामाजिक समर्थनको संयोजन—जापानका लागि मात्र होइन, वृद्ध जनसंख्या तीव्र रूपमा बढ्दै गएका विश्वका अन्य मुलुकहरूको लागि पनि महत्वपूर्ण मार्गदर्शन बन्न सक्छ, किनकि अन्ततः मानवीय सम्बन्ध नै सबैभन्दा प्रभावकारी उपचार हो।